je hebt het vast wel meegekregen. de aow-leeftijd gaat omhoog, 1 op 1 met de levensverwachting (ipv 2/3). alhoewel de groei van de levensverwachting door corona wat gestagneerd is lijkt het er toch op dat we met elkaar ouder worden.ons systeem piept en kraakt. we leven lang dus we moeten langer doorwerken (anders wordt het systeem onbetaalbaar). in 2040 is 25% ouder dan 65. het aantal werkende per gepensioneerde daalt.

wie iets langer nadenkt, ziet dat dit verhaal steeds minder klopt. dat sommige mensen geeneens de pensioendatum halen. hoe kunnen we er dan voor zorgen dat mensen fit en vitaal blijven, in alle levensfases? onze werkweek en de AOW in zijn huidige vorm zijn simpelweg niet houdbaar.

de AOW is gebaseerd op een omslagstelsel: werkenden betalen voor gepensioneerden. dat werkte prima toen er veel werkenden en relatief weinig ouderen waren. die verhouding is nu veranderd en daarom is het belangrijk dat er een systeemwijziging komt. toch blijven we het systeem oplappen met steeds complexere regels, toeslagen, regelingen om eerder uit te kunnen treden en dus ook een steeds hogere aow leeftijd. het resultaat? hoge lasten op arbeid, weinig overzicht, hoge mate van complexiteit en een groeiend gevoel van onrechtvaardigheid.

zo leven mensen met fysiek zware beroepen aanzienlijk korter (en verdienen vaak ook minder, kunnen minder makkelijk thuiswerken). bovendien stijgen de zorgkosten naarmate iemand ouder wordt. de stratenmaker betaalt in feiten voor de zorg van de accountant. tegelijkertijd hebben we meer vakmensen nodig. kortom, er gaat wat mis: als we doorgaan zoals we doen kan het leiden tot nog meer maatschappelijke onvrede en onrust.

onlangs plaatste de raad van de volksgezondheid & samenleving het rapport op de rem:

het realiseren van zo’n cultuurverandering vraagt om samenwerking en een lange adem: van overheden, maatschappelijke organisaties, bedrijven, professionals én burgers. alleen samen kunnen we de hypernerveuze samenleving tot rust brengen en de mentale volksgezondheid herstellen.

wat als we het eenvoudiger maken?

het Instituut voor Publieke Economie doet een interessant voorstel: een inkomens­onafhankelijke huishoudbijdrage. iedereen ontvangt eenzelfde standaard bijdrage, ongeacht inkomen, vermogen of arbeidsvorm (de meeste zullen dit herkennen als een vorm van een basisinkomen). daarmee kunnen grote delen van het huidige belasting- en toeslagenstelsel verdwijnen en zorgen we ervoor dat er vooraf (ipv achteraf) inkomenszekerheid is, maar ook dat werken altijd loont.

extra bruto inkomen zorgt dan ook daadwerkelijk voor netto extra inkomen. zonder dat toeslagen wegvallen of marginale belastingtarieven enorm hoog worden. hogere kosten voor kinderopvang, minder toeslagen zorgen ervoor dat soms extra werken niet (voldoende) loont. zo’n vereenvoudiging van het belastingstelsel is dan ook onderdeel van de hele discussie rondom werk & inkomen.

aanpassen van het voltijdsbeeld

ons huidige stelsel gaat ervan uit dat men ca. 40 jaar werkt. voltijd. dat voltijdsbeeld is gebaseerd op de mannelijke kostwinner. juist dat beeld past steeds slechter bij de werkelijkheid. mensen combineren werk met zorg, studie, mantelzorg, ondernemerschap of simpelweg persoonlijk herstel. in een eenvoudiger stelsel kunnen mensen zelf bepalen wanneer ze werken, hoeveel en tot hoelang. zodat betaald werk aka arbeid over de hele levensloop en gedurende de diverse levensfases beter verdeeld kan worden.

“een (wo)man die zo gematigd werkt dat hij constant kan werken behoudt niet alleen zijn gezondheid het langst, maar verricht in de loop van het jaar de grootste hoeveelheid werk” adam smith

de vraag is dan ook niet zozeer iedereen moet meer werken en langer doorwerken, maar hoe gezond en inzetbaar kunnen we blijven. ik grap soms dat de aow zelf met pensioen kan. in de zogeheten blue zones werken mensen vaak langer door, maar is het minder intens, biedt het zingeving en zorgt het voor sociale samenhang. niet opgebrand richting de eindstreep, maar gematigder verspreid over het leven is dan veel logischer. adam smith gaf al aan dat mensen die gematigd werken uiteindelijk in de beste gezondheid het meeste werk kunnen verzetten.

daarbij doen we soms alsof (aanvullend) pensioen iets mysterieus is, maar feitelijk is het niet anders dan uitgesteld inkomen. als we mensen meer autonomie om zelf te sparen, passend bij je eigen levensloop, sluit dat beter aan bij hoe mensen tegenwoordig leven en werken. veel mensen willen graag actief blijven én dat is voor vele ook gezond.

afscheid van het kostwinnersdenken

daarom is het belangrijk dat we afscheid nemen van het kostwinnersdenken. dat is volledig gebouwd op de mannelijke kostwinner, maar dat was niet altijd zo. voltijd, ononderbroken (geen zwangerschap) en zonder zorgtaken. onderzoeker heejung chung laat zien hoezeer dat model botst met moderne levens en (gender)ongelijkheid in stand houdt. daarom werkt een 4-daagse werkweek zo goed. het verbetert de gendergelijkheid, verbetert de mentale en fysieke gezondheid van mensen en geeft mensen de ruimte om naast betaald werk ook de andere dingen te kunnen doen, waardoor we minder (ziek) uitvallen en gedurende ons leven inzetbaar blijven.

het verhogen van de AOW-leeftijd is geen oplossing

het verhogen van de aow leeftijd zelf is geen oplossing. de houdbaarheid waarmee je dat kan doen is beperkt. zo mag ik doorwerken tot 70 jaar en 6 maanden. zonder fundamentele hervorming blijft het verhogen van de AOW-leeftijd een tijdelijk lapmiddel te zijn. pas als we durven te vereenvoudigen, werk echt laten lonen en arbeid over de levensloop anders organiseren, ontstaat een systeem dat eerlijker, menselijker en toekomstbestendig is. zodat mensen in goede gezondheid kunnen (blijven) werken en werk & privé goed kunnen combineren.

de vraag is dus niet of de AOW-leeftijd omhoog zou moeten (in dit systeem is het antwoord duidelijk ja) maar of we durven toe te geven dat het systeem zelf aan vernieuwing toe is.